saz

Türkmeniň saz medeniýeti. Professor Mäti Kösäýew:,, Türkmenleriň taryhyny bilerin diýseň, onuň beýik- beýik mukamlaryna ýüzlenäýmeli, şeýle üýtgeşik saz sungaty başga halklarda-ha bardyram öýdemok’’ diýse, türkmenşynas alym A.Somoýlowiç hem ,,... türkmen bagşylary şol halkyň janly kitphanasy we saz konserwatoriýasy diýsek-de öte geçdigimiz bolmasa gerek’’ diýip,türkmen sazyna uly baha beripdirler. Şonuň üçin-de, sazdan başy çykýantürmenler nirede ýaşasalar-da, ony ýitirmän gelip, dünýä ýurtlarynyň uly alymlarynyň ünsüni çekip bilipdir.Saý-sebäp bilen alys ýurtlara düşen türkmenler baran ýerlerinde-de öz milli saz mirasyny saklap galmagy başarypdyrlar.Türkmeniň saz medeniyetini içgin öwrenmek bilen dürli döwürlerde,dürli alymlar meşgul bolupdyrlar.Olardan nemes alymy B.Şteýnpress1867-nji ýylda Orta Aziýa gelende,türkmen sazyna haýran galyjylyk bilen “...beýik simfoniýalaryň Orta Aziýa halklarynda iki kirişli saz guralynda hiç bir notasyz ýerine ýetirilişini hiç bir ýewropaly kompozitoryň döredijiligi bilen deňär ýaly däl”diýip belläpdir.Iňlis alymy U.Bemnowyň tarapyndan birnäçe bagşy –sazandalaryň aýdym-sazlarynyň diktofona ýazylyp alynmagy we olaryň grammofon plastinkalara geçirilip,dünýäniň dürli künjegine ýaýradylmagy türkmeniň saz medeniýetiniň taryhyny öwrenmekde wajyp materiallaryň biri bolup hyzmat edýär. Häzirki zamanda dünýä döwletlerindäki golýazma materiallardan peýdalanmaga we şol materiallary öwrenip türkmen medeniýetine taryhy nukdaýnazardan ylmy esaslarda çemeleşmäge mümkinçilikler açyldy. Türkmenistanyň gadymy saz medeniýetiniň taryhyny ylmy nukdaýnazardan yzarlap otursak, bu ýerde dünýä belli sazandalaryň ýaşap geçendigine göz ýetirmek kyn däl. Merwli Abdulla Hasan Lukeriniň,Ürgençli Abdulla Wafynyň, Enweriniň, Piri beg Türkmeniň we beýlekileriň atlary türkmen medeniýetiniň taryhyna girdi. Olaryň bitiren işleri gadymy Türkmenistanda ,, Soltanlyk saz mekdepleriniň döredilmegi türkmen halkynyň medeniýetiniň Gündogarda belli bolan ,, Bagdat saz jemgyýetiniň’’ bäsdeşligini döredenligidir’’ diýen esaslara daýanmaga mümkinçilik döredýär. Türkmeniň saz medeniýetiniň muşdaklary tarapyndan toplanan maglumatlarda 1967-nji ýylda Nýu –Ýorkda we Londonda çap edilen materiallardan 19-njy asyrda Maýn boýundaky Frankfurtyň grammofon zawodynda çykarylýan türkmen aýdym-sazlarynyň halk köpçüligine ýetirilendigi barada aýdylýar.Onda Baba bagşy,Döwli bagşy,Mämedili bagşy we beýlekileriň ýerine ýetiren aýdym-saz ýazgylary barada giňişleýin maglumat berilýär. Belli italýan alymy Alberto Pitçerri özüniň botanika bilen meşgullandygyna garamazdan 1855-nji ýylda Magtymguly etrabynda –Sumbar,Etrek sebitlerinde bolup,türkmen bagşy-sazandalarynyň aýdymlaryny we sazlaryny,gelin-gyzlarynyň lälelerini ýazga geçirýärwe ýaşuly aksakgallaryň suratlary bilen Sisiliýada çykýan žurnalda çap edýär.Ony “Türkmenleriň durmuşy”diýip atlandyryp,birnäçe surat bilen bilelikde Muhammet Gurban bagşy diýen tüýdükçiniň sutatyny hem ýerleşdiripdir.Ol öz ýazgysynda “Türkmenleriň inçe boýunly,inçe billi görmegeý atlara we şahandaz bagşylara uly hormat goýýarlar.Uly-kiçi hemmesi aýdym-sazdan ganyp bilmän diňleýärler” diýip baha berýär. Gartweldiň 1913-nji ýylda çapdan çykan ýol ýazgysynda berlen maglumatlarda türkmen aýdym-sazlarunyň birnäçesiniň:Gul-Seýdek “Nar agajy”, Gulmämmet “Garibi-Şah-Senem”,”Aýjemal” ýaly sazlaryň we aýdymlaryň ýazga geçirilendigi barada maglumat bar. Şol gymmatly ýazgy edilen aýdym-sazlaryň arasynda Şükür bagşynyň bir sazy- “Ybraýym şadillisi”, Oraz Salyryň 6 aýdymy, Ýazmuhammet Kösäniň 2 aýdymy, Anka Esen bagşynyň “Şabährem” dessanyndan bir aýdymy, Garly bagşynyň, Hally bagşynyň, Nury bagşynyň, Ýazmyrat bagşynyň “Gül ýüzli, Selbisi”, Agajan bagşynyň dört tüýdügiň ýanynda aýdan “Öwezim elden gider” ýaly aýdymlary hem bar. Bu ýazgylaryň toplumlaryny Türkmenistanyň döwlet arhiwine we birnäçesini bolsa Türkmenistanyň milli golýazmalar institutyna gowşuryldy.  “Galkynyş” gazeti, Salyh Jumalyýew, ş.Aşgabat, 9-njy iýuly, 2008 ý., 69425, 4 sahypa.