sarygamysh


 * Sarygamyş köli**

Sarygamyş köli Garagum çöli bilen üstýurt platosynyň aralygynda ýerleşýär. Onuň uzynlygy 125 kilometr, ini 90 kilometr. Sarygamşyň düýbi deňiz derejesinden 38 metr

Aşakda ýerleşýär. Gadymy döwürde Sarygamyş çöketligini üç gezek köle öwrüldi. Ilkinji gezek çöketligiň suwdan dolmagy we köle öwrülmegi Amyderýanyň Peslik Garaguma däl-de, Arala tarap öwrülmegi we bir golunyň Sarygamyş çöketligine guýmagy bilen baglanyşyklydyr. Şol wagtlar suwunyň derejesi okeanyňkydan 58 metr Ýokarda bolupdyr. 14-nji asyryň ahyrynda Amyderýanyň suwunyň bir bölegi Döwdan we Derýalyk hanalary boýunça ýene-de Sarygamşa akypdyr. 18-nji asyryň ahyrynda Amyderýa Sarygamyş kölüne akmagyny kesip, bütinleý Aral deňzine tarap gönügipdir.1878-nji ýylda derýa suwunyň joşup gelmegi sebäpli, iň soňky gezek Sarygamyş çöketligine az wagtlaýyn suw akypdyr. Şondan soň, ol gurap, şor çöketlige öwrülipdir. 1961-nji ýylda Daşoguz welaýatynyň we Özbegistanyň Horezm welaýatynyň ekerançylyk zeý suwlarynyň hasabyna Sarygamyş çöketligi yene-de köle öwrülip başlady .Onuň häzirki wagtda meýdany 3000 inedördül kilometre deň bolup, suwuň çuňlugy 40 metre çenli ýetýär. Oňa her ýyl 5 km kub zeý suw goşulýar. Şeýlelikde, onuň meýdany we göwrümi ýylsaýyn artýar. “Güneş” žurnaly, Perman Bayrammyradow, Aşgabat 2008 ý, # 1 (144), 41. Sarygamyşyň düýbi deňiz derejesinden 38 metr aşakda ýerleşýär. Gadymy döwürde Sarygamyş çöketligini üç gezek suw basdy we üç gezek köle öwrüldi. XIV asyryň ahyrynda Amyderýanyň suwunyň bir bölegi Döwdan we Derýalyk hanalary boýunça ýene-de Sarygamyşa akypdyr. XVIII asyryň ahyrynda Amyderýa Sarygamyş kölüne akmagyny kesip, bütinley Aral deňzine tarap gönügipdir. 1878-nji ýylda derýa suwunyň joşup gelmegi sebäpli, iň soňky gezek Sarygamyş çöketligine az wagtlaýyn suw akypdyr. Şondan soň, ol gurap, şor çöketlige öwrülipdir. Sarygamyş köli balykçylykda uly ähmiýete eýedir. “Turkmenistanyň fiziki geografiýasy”, A. Babaýew, G. Gurbandurdyýew, Aşgabat, 2002, 83-84 sah.