Mauzoleums



** Horezmşa Tekeşiň Mawzoleýi. **

Bu üýtgeşik ymarat Ilarslanyň ogly Tekeşiň mawzoleýi. Ýerli ilat mawzoleýi Şyh Şerap baba diýip atlandyrýar. Bu ýerde-de Ilarslanyň mawzoleýindäki ýaly käbir düşnüksizlikler ýüze çykýar. Şyh Şerap diýilýäni bir döwürde Ürgençde ýaşanam bolsa, ol başga ýerde aradan çykyp, şol aradan çykan ýerinde-de jaýlanypdyr. Professor A. Ýü. Ýakubowskiý özüniň “Ürgenjiň harabaçylygy” atly kitabynda bu mawzoleýi Şyh Şerap baba atlandyranam bolsa, soň professeryň özem ikirjiňlenip ugrapdyr. Mawzeleý XII asyryň ahyrynda Horezmi dolandyryp, 1200-nji ýylda aradan çykan Horezmşany Tekeşiňki bolmaly. 1920-nji ýyllarda gadymy Ürgenjiň ymaratlaryny öwrenen professor N. B. Baklanow XIV asyrda ýaşap geçen Şyh Şerabyň bu mowzeleý bilen hiç hili dahylynyň ýoklugyny kesgitläpdir. Professor N. B. Baklanowyň pikiri taryhy maglumatlar bilenem gabat gelýär. XIII asyryň taryhçysy Juzjaniniň aýdyşyna görä, «mongollar Ürgençde Ahçak atly köşk bilen Tekeşiň mowzoleýinden özge hemme ymaratlary weýran edipdirler” Mawzoleýiň göwrümi, bezelişindäki bol-elinlik, ymaratyň kiçigirim adamlara degişli däldiginden habar berýär.Şeýle mawzoleýi diňe patyşalar,güýçli taryhy şahslar gurdurup biler. Beýikligi 30 metre barabar bu ymaratyň salnyşyndaky görkezilen ussatlyk bäsleşilip salnandygyna ynandyrýar. Gündogary öwreniji Nazar Halymowyň “Gadymy Ürgenje syýahat” kitabynda taryhçy Ibn-as-Saýiniň soltan Tekeşiň ölümi hakynda şeýle maglumaty bar:”Soltan mezhepliler üçin uly medrese we kitaphana bina etdiripdi, şol ýerde özüne hem uly mazar saldyrypdy. Ol wepat bolanda ogly Alaýeddin Muhammet Şähristana onuň jesedini getirip, şol mazarda jaýlady.Bu ymaratlary Tekeş seljuklar bilen ýaraşyp saldyrdy”.Tekeşiň mawzoleýi, Orta Aziýada,mongollar gelmezinden öňki arhitekturanyň özboluşly nusgasy bolmak bilen, özüne aýratyn gyzyklanma döredýär.

“Çeşmeler”, Aşgabat, 1989, 5 sahypa.

** Il Arslanyň mawzoleýi  ** Bu çaklaňja mawzoleýe ýerli ilat “Pahrazi” diýýär.Şonuň üçin ilki ylymda,edebiýatda bu mawzoleýi Ürgençde ýaşan alym Fahreddin Razynyň ady bilen baglaşdyrypdyrlar.Eger şeýle bolsa,bu mawzoleý XIII asyryň başlaryna degişli bolmaly.Sebäbi Fahreddin Razynyň dünýäden öten ýyly 1208-njy ýyldyr.Özem Hyrat şäherinde aradan çykýar.Şol ýerde onuň belli mawzoleýem bar.Ýöne gürrüňini edýän mawzoleýemiziň daşky keşbi,onda ulanylan bezeg işleriniň ýerine ýetirilişi,bişirlen toýundan edilen nagyşlar,ýazgylar Orta Aziýa arhitekturasynda XII asyryň ortalarynda ulanylan usula gabat gelýär.Şu zatlaryň özi bu mawzoleýiň Fahreddin Razynyň ady bilen baglanyşdyrylmagynyň öňünde ýalňyşlygyň barlygyny subut edýär.Soňky ylmy pikirler bu mawzoleýiň Horezmşa Il Arslanyňkydygyny öňe sürýär. Il Arslanyň mawzoleýi Orta Aziýada ýeke-täk,gapyrgalara bölünen çadyr gümmezli ymarat.Mawzoleýiň daşky görnüşi örän özüne çekiji.Onuň gündogar tarapy çylşyrymly,owadan “islimi” nagşy bilen bezelen.Nagyşlar üçe bölünen tagtaçalarda ýerleşdirilipdir.Tagtaçalaryň üç tarapyndan bolsa nagyşlar bilen ulaşdyrylyp ýazylan ýazga gidýär.Ýazgynyň başlangyjam,ahyram zaýalanypdyr.Ýazgylaram,nagyşlaram ýönekeý bişen kerpiçden ýonulyp,ýylmanylyp edilipdir.Mawzoleýiň gümmezi ýylmanak,gök syrçaly kerpiçlerden örulen.Olaryň başaşa örülmegi özboluşly nagyş berýär.

“Çeşmeler”, Aşgabat, 1989, 4 sahypa. Nejimeddin kubra. Nejimeddin al-Kubra 1145-46-njy ýyllarda Ürgençde doglan. Ol diňe bir dini mek- debiň ündewçisi bolman, 10-a golaý kitabyň, 24-den-de gowrak rubaýynyň awtorydyr Nejimeddin Kubra ökde tebip, ökde küştçi, ussat nakgaş bolupdyr. Ol gahryman watançy,goşun serkerdesi hökmündem halk arasynda tanalypdyr.

“Güneş” žurnaly, Pirnepes Öwezliýew, Aşgabat 2006 ý, # 1 (122), 10-11 sahypa.

Törebeg hanym. Törebeg hanymyň ýadygärligi-de arhetektura gymmatlygy boýunça musulman gündogarynda gaýtalanmaýan, çözmesi talab edilýän mataldyr. Ol üç hüjreden ybarat bolup girelgeden çepde garawulhanasy, sagda 45 sany peşdaga çykylýan aýlawly basgançak bilen 100 kwadrat metre barabar uly zaly bar. Demirgazyk gapdalyndaky kiçi gupbanyň aşagynda bolsa şatagty ýerleşipdir. Törebeg hanymyň ýadygärliginiň-de gurlan döwri XII-XIII asyrlar diýlip çaklanylýar. Onuň beýikligi 25 metre barabardyr. “Güneş” žurnaly, Pirnepes Öwezliýew, Aşgabat 2006 ý, # 1 (122), 10-11 sahypa. Gutluk Temuryň Minarasy. Gutluk Temuryň Minarasy Köneürgençdäki ýadygärlikleriň iň beýigidir. Bu minara dünýäde Kutup minaradan soň ikinji ýerde durýar. Bu minaranyň beýikligi 64 metre barabardyr. Ýerden 7 metr belentlikde girelgesi bar. 145 sany töwerekleýin basgançaklar bilen ýokarky gupbanyň aşagyna çykylýar. Soňky ylmy çaklamalara görä, onuň gurlan döwri 11-12-nji asyr bilen kesgitlenilýär. Halk arasynda rowaýatlar we ylmy çaklamalar gadymy Köneürgençdäki 40 töweregi metjit we minaranyň bolandygy maglumatlary berýär.

Soltan Aly Soltan Aly aramgähi Nejimeddin Kubranyň ýadygärliginiň gabat garşysynda ýerleşýär. Aramgäh XVI asyryň ahyrynda Horezimiň han neslinden bolan Soltan Aly tarapyndan dolandyrlan wagty bilen baglanyşykly. Bu ymarat çaklamalara görä, 1333-nji we 1361-nji ýyllarda Ürgenji dolandyran Gutluk Temuryň we onuň aýaly Törebeg hanymyň hormatyna dikeldilen bolmaly. ‘’Güneş” žurnaly, Pirnepes Öwezliýew, Aşgabat 2006 ý, # 1(122), 10-11 sahypa.