lebap-geography


 * Lebap Welaýatynyň Geografiýasy**


 * 2.1 Landşaft**

Relýefiň esasy görnüşleriniňemele gelmegi ozaly bilen şol ýeriň geologik taryhyna baglydyr. Lebap welaýatynyň ägirt giň meýdanynyň üstüniň gurluşy dürli-dürlidir. Türkmenistanyň ýer üstüniň häsiýeti boýunça 2 sany deň bolmadyk bölege bölünýär. Türkmenistanyň ýer üstüniň 85%--ni düzlük, galan 15%--ni daglyk we belentlik ýerlerdir. Belentliklere Türkmenistanyň hemme ýerinde diýen ýaly gabat gelmek bolýar. Demirgazygynda we günbatarynda Köpetdagyň daşyny gurşap alan baýyrlyklar hem belentlikler degişlidir. Bu dag etegindäki belentligiň ini 10 km – den 15 km – e çenlidir.


 * 2.2 Ösümlikler we haýwanat dünýäsi**

Klimatyń guraklygyna garamazdan,Lebabyń ösümlik dünýäsi ýeterlik derejede baýdyr. Lebabyń çäginde ösümlikleriń 2,8 müńden gowrak görnüşleri duşýar. Olaryń 42 görnüşi agaç, 82 görnüşi gyrymsy, 84 görnüşi ýarym gyrymsy, 221 görnüşi gyrymsyja agaç şekilli ösümliklerdir. Galanlary bolsa ot şekilli ösümlikler bolup olaryń 40-golaý görnüşi gök reńki bolmadyk mugthor sary çyrmyşyk, gawun gülli, ýylan dodagy we başga ösümliklerdir. Olardan 1110-a golaý görnüşi Garagum çölünde gabat gelýär. Bizdäki bar bolan ösümlikleriń görnüşleriniń 340 töweregi endemic bolup, olar dińe Lebabyń çäginde bitýär. Türkmenistanyń daglarynyń ösümlik dünýäsi aýratyn hem baýdyr. Diňe Köýtendagyň özünde ösümlikleriň 1700-e golaýy bitip, olaryň bäşden bir bölegi şol ýere häsiýetlidir.


 * Haýwanat dünýäsi**

Türkmenistanyň çägi Afrika bilen Aziyadaky çöl guşaklygynyň Sahara-Orta Ýer deňiz hem-de Merkezi Azia bölekleriniň arasyndaky sebiti öz içine alyar. Şonuň üçin Lebabyň haywanat dünýäsiniň döremeginde ýerli Turan, Eýran Owganystan, Hindistan we demirgazyk Afrika gelip çykyşly bolan haýwanlar gatnaşypdyrlar. Lebabyň haywanat dünýäsinde oňurgalylaryň 600-den gowrak görnüşi, şol sanda balyklaryň 55 görnüşi, ýerde-suwda ýaşayanlaryň 20, süýrenijileriň 75, guşlaryň 372, süýdemdirijileriň 97 görnüşi, oňurgasyz haýwanlaryň, gelmintleriň, möýleriň, sakyrtgalaryň birnäçe müň görnüşleri we mör-möjekleriň ençeme görnüşleri degişlidir. Mör-möjeklere degişli bolan sakyrtgalaryň 4, göni ganatlylaryň 200-e golaýy, şirejeleriň 100-den gowrak, ýabany bal arylarynyň 600, çal siňekleriň 125, jyk-jyk tomzaklaryň 300-den gowrak, kebelekleriň 800, aýakçylaryň 19, çybynlaryň 32, gögeýinleriň 30 görnüşi duşýar. Lebabyň aýry-aýry bölekleri tebigy şertleriň özboluşlylygy bilen tapawutlanýar. Şonuň üçin haýwanlar öz ýaşaýan ýerlerine görä, birnäçe toparlara bölünip, olaryň her biri landşaft şertlerinde ýaşamaga uýgunlaşandyrlar.


 * 2.3 Klimaty**

Lebap welaýatynyň klimaty çürt-kesik kontinental. Tomsuna 30-40˚C, gyşyna bolsa köp bir sowuk däl. Lebap welaýaty aram klimatlydyr. Ýagny Lebap welaýatynyň klimaty Türkmenistan döwletimiziň ýer ýüzinde ýerleşýän bölegi bilen baglanyşyklykdyr. Türkmenistan aram guşaklygyň çöller zolagynda ýerleşenligine görä onuň klimaty çürt-kesik kontinental we gurakdyr. Munuň ýaly ýagdaý atmosferanyň umumy hereketiniň aýratynlyklary, ýurdumyzyň ägirt uly ýewraziýa materiginiň jümmüşinde bolmagy ,demirgazygynda orografik päsgelçilikleriň bolmazlygy , günorta böleginde dag gerişleriniň Hindi okeandan gelýän çygly howa akymlarynyň öňünde böwet bolmaklygy bilen düşündirilýär. Türkmenistanyň günorta günbatar bölegine gurak subtropiki klimat häsiýetlidir. Türkmenistanyň klimatyny gün şöhlesiniň ýyi pasyllary boýunça düşüşi we berýän ýylylygy hem-de çägimize aralaşýan dürli görnüşdäki howa akymlarynyň täsiri kesgitleýär .Tomsuna Türkmenistanyň howasynyň temperaturasy 40-46˚c –a çenli ýokary galýar. Gyşyna bolsa 20-30˚c-a çenli peselýär. Gyşda atmosfera ygallary köplenç gaty görnüşde düşýär we ýer üstünde gar örtügini emele getirýär. Bu pasylda ümürli howalar köp gaýtalanýar. Ýaz we güýz pasyllary ynda ýeliň tizligi artýar.


 * 2.4 Kölleri we derýalary**

Türkmenistany suw bilen üpjün etmekde Amyderýanyñ suw baýlyklarynyñ ähmiýeti uludyr.Häzirki wagtda sarp edilýän suwuñ köpelmeginiñ öwezi,esasan, Amyderýa we ondan çekilen Garagum derýasynyñ suwy arkaly doldurylýar.Amyderýa Türkmenistanyñ we Merkezi Aziýanyñ iñ uly we köp suwly derýasydyr.Derýanyñ umumy uzynlygy 2540 km bolup,onuñ 1000 km Türkmenistanyñ çäginden akýar.Ol gözbaşyny Owganystanyñ çäklerinde okean derejesinden 4900 m belentlikde ýerleşýän Hindiguş daglarynyñ demirgazyk eññidindäki we Pamir daglaryndaky buzluklardan we müdimilik garlardan alýar.Derýanyñ gözbaşyna Wah- jir diýilýär.Soñra oña Wahanderýa ondan aşakda bolsa Penç diýlip at berilýär.Penjiñ Wahş bilen birigýän ýerinden başlap ,derýa Amyderýa ady bilen akýar. Türkmenistanyň günorta böleginde Zeýit suw howdany ýerleşýär we Garaşsyzlyk etrap çäklerinde Ketdeşor köli ýerleşýändir. Türkmenistanyň demirgazyk böleklerinde bolsa : Goşabulak suw howdany we Soltan Sanjar suw howdanlary ýerleşýändir.


 * 2.5 Gorag ýerleri**

Türkmenistanyň tebigatyny ozalky kadyna ýetirmek we baýlaşdyrmak üçin ençeme goraghanalar we çäkli goraghanalar döedilendir. Olaryň sany Türkmenistanyň çäginiň 8-e ýetýär. Olar : Repetek; Hazar; Bathyz; Köpetdag; sünk-Hasardag; Gaplangyr; Amyderýa;Köýtendag; Repetek döwlet biosfera goraghanasy 1982-nji ýylda demirgazyk Garagumyň çägeli –çölleriniň tebigatyny öwrenmek we goramak maksady bilen döredildi.Ol Türkmenabat şäheriniň 70 km günorta-günbatarda ýerleşip,çägeli çölüň dürli keşbindäki künjeklerini öz içine alyp,34,6 müň gektar meüdany tutýar.Repetek 1992-nji ýylda Rus geogafiýa jemgiýeti tarapyndan döredilen Repetek çäge-çöli ýerleşýär. Amyderýa döwlet goraghanasy 1982-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 27-sinde döredilýär.Onuň meýdany 46,5 müň gektar.Ol Lebap welaýatynyň Darganata,Galkynyş,Farap etraplarynyň çäginde ýerleşýär.Onuň maksady Amyderýanyň jülgesindäki we oňa ýanaşyk çöllük ýerdäki ekoulgamy saklamak,amyderýa sülgüniniň we beýleki seýrek duşýan haýwanlaryň biologiýasyny öwrenmek hem sanyny köpeltmek ybaratdyr.Bu ýerde ýokary derejeli ösümlikleriň 203-den gowrak görnüşi bolup,buýan medisina ähmiýetli çig maldyr. Köýtendag döwlet goraghanasy 1986-nji ýylyň Gorkut aýynyň 11-de Gowurdak-Köýtendag sebitleriniň tebigy toplumlaryny öwrenmek makisady bilen döredildi.Ol Lebap welaýatynyň Köýtendag etrabynda ýerleşip,meýdany 27.1müň gektar barabardyr.


 * Çeşmeler**

Türkmenistanyň fiziki geogrfiýasy 7 – nji synplar üçin. 2002 ýyl. sah. 20- 40.


 * Goşmaça Salgylar**