lebapturism

Repetek Goraghana

Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-njy ýylyň 27-nji oktýabyrynda Gündogar Garagumyň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezipesine Garagumyň çägeli çölüniň aýratyn, özboluşly üýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da demir ýol duralgalaryň, säginelgeleriň we öri meýdanlardaky guýularyň töwereklerini gök-bakjalyga öwürmäge uly üns beriliär.

Repetek goraghanasy Garagumyň merkezi böleginde Lebap welayatynyň Türkmenabat şäherinden 70 km günortada, Amyderýa bilen Garagum derýalarynyň aralygynda, Repetek demirýol stansiýasynyň ýanynda ýerleşýär. Goraghananyň meýdany 34600 gektara deň.

Repetek goraghanasy döredilmezden ozal Repetek çäge-çöl stansiýasy işleýärdi. Onuň düýbi 1912-nji ýylda Rus Imperator Geografiýa jemgyýeti tarapyndan onuň wise-Prezidenti belli geograf we syýahatçy P.P.Semýonow-Týanşanskinyň işjeň gatnaşmagyna tutuldy. Merkezi Aziýanyň çöllerini öwrenmek ylmynyň düýbini tutujy W.A.Dubyanskiý ylmy stansiýanyň düýbini tutmakda ýakyndan kömek eden guramaçydyr we onuň ilkinji direktorydyr (1912-nji ýyldan tä 1928-nji ýyla çenli).

Ylmy stansiia goraghana bilen bilelikde 1998-nji ýyla çenli işledi. Stansiýa ýapylandan soň goraghana Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasyndan Tebigaty goramak ministirligine goşuldy. Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň hasabynda goraghana jemi 1941-nji ýyldan soň, şol şanda 1962-nji ýyldan dünýä belli Çöller institutynyň (häzirki wagtda Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli instituty) bölümleriniň hasabynda boldy.

1979-njy ýylda Repetek goraghanasy halkara biosfera goraghanalarynyň hataryna goşuldy. Bu goralýan ýerleriň seti, dünýä ekologik ulgamlarynyň esasy tipi bolup, adamlaryň bähbidi üçin tebigaty gorap saklamak we ylmy gözlegleri geçirmek üçin gerekdir.

Soňky maglumatlara görä Repetek goraghanasynda oňurgasyzlaryň 1343 görnüşleri we kiçi görnüşleri hasaba alyndy. Repetegiň mör-möjekleriniň 7 görnüşi 1999-njy ýylda çapdan çykan Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Olara buýnuzganat empuziýa, hinçi murtlak çekirtge, Pawlowskiniň murtlak çekirtgesi, Uwarowyň çölçüsi, Sumakowyň çekirtgesi, wyžžldawuk antia tomzagy we türkmen burunlak tomzagy degişli.

Oňurgaly haýwanlaryň arasynda ýerde-suwda ýaşaýanlaryň (Amphibia) - 1 görnüşi, süýrenjileriň 22 görnüşi, olaryň 2 görnüşi - zemzen we kepjebaş Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Kepjebaş Tebigaty Goramagyň Halkara Soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna hem girizildi.

Repetek goraghanasynyň guşlarynyň 202 görnüşinden 13 görnüşi (oturumly, höwürtgeleýän, gyşlaýan, uçyp geçýän, göçüp-gelip yören guşlardan) Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Olara bürgüt we çöl serçesi, ýylançy gyrgy, gajar we togdary, gyzgylt gotan, buýraly gotan, adaty syçançy, mazar garaguşy, ütelgi, sähra göwenegi, gyzylbaş bezziltligi, hüwi degişli.gajar, buýraly gotan, mazar garaguşy we sähra göwenegi TGHS Gyzyl kitabyna girizildi.

Goraghananyň süýdemdirijiler faunasy 29 görnüşi öz içine alýar we olardan 3 görnüşi – garagulak, keýik we oklykirpi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.

Goraghanada kömelekleriň 197 görnüşi we kiçi görnüşi, toprak suwotylarynyň 68 görnüşi, epifit lişaýniklaryň 4 görnüşi, baldagy ýaprakly mohlaryň 4 görnüşi, açyk tohumlylardan gnetopsidleriň 1 görnüşi we gülli ösümliklerden 120 görnüşi bellenildi.

Repetek çäge-çöl ylmy stansiýasynda we Repetek goraghanasynda uly ylmy -barlag işleri geçirildi. Ylmy barlaglaryň esasy netijeleri çap edilen1000-den gowrak ylmy makalalarda, işlerde, ýygyndylarda we monografiýalarda ýazylyp beýan edildi.

Tebigy ösüşinde amatsyz ýagdaýyň bolmagyna garamazdan, ýerli ilatyň we odun taýýarlaýjy edaralaryň päsgel bermegine garamazdan, Repetek goraghanasynda Gündogar Garagumyň ajaýyp garaojar tokaylary, sebitiň biologik dürliliginiň esasy merkezi, kanagatlanarly ýagdaýda goralyp saklanylýar.

Uly çäge uşgamlary, tümmek we aklaň çägeleri garaojarly jülge görnüşli peslikler bilen bilelikde ýeke-täk gorag ýygyndysyny-köp bolmadyk (30 golaý wekil) keýigiň (jereniň) durnukly populýasiýasyny, seýrek guşlar bolan bürgüdiň, ýylançy gyrgynyň we çöl serçesiniň ýaşaýan ýerini emele getirýärler. Seýrek guşlaryň birnäçe görnüşi üçin goraghananyň ýerleri wagytlaýynça gaçalga bolup hyzmat edýär. Repetek goraghanasynda

seýrek mör-möjekleriň hem uly topary ýaşaýar. Bu ýeri türkmen burunlak tomzagynyň ýeke-täk ýaşaýan ýeridir.

Goraghananyň ekologik-aň-bilim we habar ýaýratmak işiniň esasyny tebigaty goramak barada alnyp barylýan sapaklar, gündelik gazet-žurnallarda çap edilýän makalalar, radiodaky we telewideniýedäki çykyşlar düzýär. Lebap welaýatynyň we Türkmenabat şäheriniň edara-kärhanalarynyň işçileri, talyplary, mekdep okuwçylary sapaklary diňleýjilerdirler. Goraghana Halkara biosfera statusy berilenden soň bu ýere dünýäniň 70-den gowrak ýurdundan adamlar gelip gördüler.

1948-nji ýylda goraghanada tebigat muzeýi döredildi, ol 1972-nji ýylda täzelendi we giňeldildi. Muzeýde goraghanada ýaşaýan kebelekleriň 70-den gowragynyň kolleksiýasy we 22 wekilden ybarat bolan tomzaklaryň kolleksiýasy görkezilipdir, olaryň içinde wyžžyldawuk antiýa tomzagy hem bar. Zäherli möýşekillileriň 5, ýylanlaryň 9 görnüşi, şol sanda kepjebaş görnükli ýerde goýlupdyr. Beýleki süýrendirijileriň 14 görnüşi görkezilmek bilen, olaryň içinde zemzen hem bar. Muzeýde 77 sany guşuň garantgylary goýlupdyr we olar biotoparlar boýunça ýerleşdirilipdir. Süýtemdirijileriň biotoparynda 11 görnüşden 14 wekil görkezilipdir. Repetegiň çägeli landşaftlaryna ýer ýüzüniň başga ýerinde gabat gelenok, şonuň üçin hem goraghana halkara statusynyň berilmegi hakykatdan hem dogrydyr.


 * KOÝTENDAG**

Türkmenistanyň Lebap welayatynyn Koytandag etrabynda „Keramatly yerlerin“ (Сакральные природные объекты) encemesi bar. Solaryn biri hem Kyrkgyz deresidir. Bu deranin gayalarynyn belentligi iki-uc yuz, ini hem bary-yogy 15-20 metr. Kyrkgyz „ gummezinin“ 80 metr cemesi belentligi bar onun depesinden dag osumligi bolan yabany uzumin gollary asak sallanysyp, bir hili tebigy, gozel tuty emele getiryarler. Bu tutynyn ahli yeri guslaryn yuzlerce howurtgesinden dos-doly.Deranin icinde sil suwlaryn uysuren ululy-kicili daslary jyglym bolup yatyr. Bu deranin ici bilen biraz yoresen, onun saga tarap owurilyan yerine yetersiniz. Deranin cep bowri bir tarapy yumrulan apet gummeze calymdas. Gayanyn demirgazyk tarapynda yerlesyandigi ucin, onun icine hic wagyt gun dusmeyar. Ilki bu yarty gummezin ici tum garanky gorunyar, emma goz owrenisiberenson, onun duybindaki birnace nagysly daslary synlamak bolyar. Bu daslary yokardan syzyp damyan damjalar we suwlar wagtal-wagtal dereden akyan sil suwlary kesdelapdir. Gummezin torundaki, gowagyn duybinde yuz litirlik gazanyn aymaty yalyrak oytak bar, ona gowagyn duybinden cykyan cesmejikden buz yaly suw uznuksiz guyulyp duryar. Bu suwdan nace bedre alsanam, ol asla egsilmez, sol bir derejesini saklayar, gummezin torundaki nagysly daslaryn durli gorunisleri bar: olaryn kabiri kellesiz adamy, birnacesi dunderilip goylan okaralary, olaryn yanyndaky durli daslaryn kabiri hem sykylyp, towlanyp goylan esikleri, kabirleri bolsa gazandyr kersenleri yada salyar. Hakykatda bolsa bularyn bary syrygyp toplanan sekillerdir, yagny ylmy dilde aydanymyzda stalaktitler we stalagmitlerdir. Olar esasan aragonit we kalsit (CaCO3) minerallaryndan munlerce yyllaryn dowamynda emele gelipdirler. Bu sekilleri gecmisde ata-babalarymyz durli oy goslaryna, haywanlara, adama menzedipdirler. Sonun ucinem yerli ilat bu yere „Kyrkgyz“ dessanyndaky gyzlaryn yasan yeri diyse, dindar ilatyn bir topary ol barada seyle rowayat doredipdir.

Kyrk sany gyz su yere gelip, tordaki gazan yaly cesmanin suwuna kir yuwmaga baslayrlar. Olaryn yanyna bir molla gelyar, emma gyzlar yuzunin perdesini yapmandyrlar. Sonun ucin hem molla ol gyzlary ahli gap-gaclary we yuwylgy egin baslary bilen dasa owuryar. /S. Ataniyazow, 1999 y./.

Kop rowayatlary yatdan bilyan adamlaryn habar bermeklerine gora, gadym zamanda bu salkyn sayaly, ir-iymise bay, hostap howaly, awclygyn mekany, suyji suwly cesmelere bay bolan bu ajayyp julganin at-owazasy car tarapa yayrapdyr. Keseden gelyan basybalyjylar gozel-gozel gyzlarynda mekany bolan Koytendag julgesini gola salmagyn arzuwynda bolyarlar. Mundan iki mun yyldan hem onrak kop yerlerini boyun egdirip gelen basybalyjylar ota, suwa bay, mal-garasy yeterlik, cemenlik julgani basyp almagyn kul-kulune dusyarler. Bu ajayyp yerin adamlary olara gahrymanlarca garsylyk gorkezipdirler. Kop yurtlary basyp alyp, gelyan guycli dusman yerli ilatyn garsylygyny basyp, parahat oturan obalary talamaga, erkek gobeklileri oldurmage, yas gelin-gyzlaryn namysyna degmage baslayarlar. Ayylganc habary esiden gyzlaryn kyrk sanysy dusmanyn eline dusmezligin tarini gozlap, sonra atlary dakylan julga sinyarler-de yarym gowak yerde gizlenyarler. Olara assyrynlyk bilen azyk cekipdirler. Ilaty talap bolan hayynlar yurtryna gaydarlar diyen umyt bilen yasapdyrlar. Dusman wagty bilen yzyna owrulmandir...

Her ilde, her dowurde bolsy yaly, obada pula satylan biri yuze cykyar. Ol gyzlar baradaky habary dusmanlara yetiripdir. Gyzlara assyrynlyk bilen azyk alyp baryan gartasan masgala julganin icine aralasanda, yzy bilen gelyan basybalyjylary gorup, dady-peryat edip, sesinin yetdigine gygyryar-da dusmanlaryn yetip gelyanini nacar bicarelere habar beryar. Ayylganc habary esiden perizat yaly gyzlar edip oturan islerini duran-duran yerlerinde taslap, yokarlygyna gaya yarmasyarlar. Bada-bat yetip gelen hayynlar hem olaryn yzy bilen gaya cykyarlar. Car tarapa ylgayarlar. Kyrk gyzdan gordum-bildim yokmus. Yz calmaklary-da netije bermandir. Pak gyzlar perisda owrulip, asmana gayyp bolyarlar. Basybalyjylar iclerinin yangyclaryna, azyk alyp gelyan enani gynap olduryarler. Kyrkgyz yarymgowagynda bir mazar bar. Mumkin,basybalyjylaryn gynap olduren enanin mazarydyr ya-da basga sehitdir ony doly bilyan yok. Bu yer keramatly owliya yerlerin biri hasaplanyar.

Basga bir caklama boyunca Garagalpagystanyn yazyjysy Berdimyrat Berdagyn „Kyrkgyz“ atly taryhy romanynyn bir parcasy su yerde bolup gecenmis. ... Kyrkyz julgesine baryan yaslar yanlary bilen esgi goterip baryarlar-da, onun bir ujuny suwly gazandan cogup cykyan suwdan emele gelen palcyga batyryp, gowagyn yokarsyna zynyarlar. Eger palcykly esgi yokary yelmesse, onda yigidin, gyzyn yurek arzuwlary hasyl bolyarmys. Seyle oklanan esgiden gowagyn yokarsynyn birgiden yeri tikec urlan yaly. Belki-de keramatlylyga yeten kyrkgyz soyusyan yaslaryn arzuwlarynyn hasyl bolmagyna komek beryandir. /“Watan“, 2001.18 awg./.

Yerli ilat arasynda bu yer „Kyrkgyz ata“ ady bilen belli keramatly owliya hasaplanylyar we bu yere adamlar zyyarata gelip sygynyarlar. Gowagyn torunde bolsa sarymtyl-mele toyun bar, sol toyundan bolsa zyyarata gelenler yanlary bilen birazajyk alyp gidyarler. Sebabi sol toyuny ayallar gowreli bolanda we yas cagajyklarda witamin yetismezlik bolan yagdayynda iydirmek ucin ulanyarlar. Hakykatdanda bu toyun dag jayryklarynyn arasyndan suw bilen syzyp gecende durli mikroelementleri we esasan hem demir godroksili (Lemonit, Fe2 o3) mineralyny eredip oz duzuminde saklayanlygy sebapli ony az mykdarda ulanmaklyk oran peydalydyr. Ondan basgada bu toyun ozunin kesel dorediji mikroorganizmlerden arassalygy bilen hem tapawutlanyar.

Bu deranin icinin ayratyn salkyn mikroklimaty hem adam saglygyna yakymly tasir edyar. Bu yerde Dagdan, Arca, Kerkaw, Buhara badamy, Tikenli badam yaly daragtlar, Itburun, Cyrys, Comuc, Ysgyn we Keyik oty yaly osumlikler osyarler. Olaryn aglaba gornusleri yerli ilat tarapyndan halk medisinasynda durli dertlere em etmek ucin ulanylyar. „Kyrkgyz“ diyen yerlere we onun „cilduhtaran“ diyen pars-tajik wariyantyn Ozbegistanda ,Tajigistanda hem dus gelyaris. „Cilduhtaran“ diyen yerler bizin dowletimizde-de Baherden, Koneurgenc, Tagta we Tagtabazar etraplarynda hem bar. Bu atlaryn ahlisi barada hem durli dini rowayatlar doredilipdir. Gadymy sozluklerde cilduhtaran sozune „olum guyusy“, yagny gunali ayallaryn taslanyan guyusy diyip dusundiris berilipdir. /Лексика узбекских диалектов, 1966 y./. Yone, „Kyrkgyz“ atly yerlerin aglabasy keramatly owliye yer hasaplanyar. Koytendagdaky „Kyrkgyz“ owliyesi hem seyle yerdir.

Sol keramatly yerlerde hat-da gygyryp geplesmek, payys sozleri aytmak, hapalamak gadagan edilipdir. Bu yerlere onler ata-babalarymyz dine zyyarata gelip, owliyelerden il-yurdun parahatcylygyny, saglyk, bagt, bolculyk, abadancylyk dileg edip, sadaka cykarypdyrlar. Keramatly owliye yerlerinde arassacylyk, abadanlasdyrys islerini gecirmek, onun das toweregine agac ekmek, ekilen agaclary suwarmak uly sogap is hasaplanypdyr, hat-da sol yerde yanlary bilen alyp baran gap-gaclardyr, duseklerinin belli bir bolegini indiki zyyarata gelenler ulansynlar, bize bolsa sogaby degsin diyip, goyup gaydypdyrlar. Zyyarata gelenler keramatly owliye yerlerinin hat-da ot-copi, yylandyr, icyanlaryna we beyleki haywanlaryna hem zyyan yetirmejek bolup calsypdyrlar, olar hem keramatly hasaplanypdyrlar, sol sebapli hem seyle yerlere esasy adynyn yzyndan „Ata“ ya-da „Baba“ (Gaynar baba, Cilan ata, Kyrkgyz ata) sozi gosulyp aydylypdyr.

Gorsimiz yaly ata-babalarymyz gadym dowurlerden bari biodurluligin ahmiyetine, her bir osumligin, her bir haywanyn tebigatdaky denagramlylygy saklamakdaky ornuna onat dusunipdirler. Seylelikde tebigaty goramak baradaky yorite kanunlar, tebigaty gorayys edaralary bolmadyk dowurlerde hem bizin ata-babalarymyz turkmen tebigatynyn gozelligini bize cenli yetirip bilipdirler.

Gynansakda kommunistik dunyagaraysyn tasiri astynda, milli urp-adatlarymyzyn kopusi yatdan cykaryldy. Hat-da owliye yerlere zyyarata barmak, sol yerde sadaka-hudayoly etmek gadagan edildi. Owliye yerlerinin kopusi kolegeli, jana sypa beriji cesmeli yerler bolanlygy sebapli olar yonekey bir dync alys yerlerine owruldiler we olaryn tebigy durky guycli uytgedi, sol yerdaki biodurlulige bolsa, yitmek howpy abandy.

Emma halkymyz yone yere sol yerlere owliye hokmunde sygynmandyrlar. Sebabi mun yyllyklaryn dowamynda halkyn tejribesinden nace diysen gecip gelen keramatly wakalar az dal. Olar asyrlaryn gecmegi bilen rowayatlara owrulip gidipdirler. Gecmisde ata – babalarymyz Yabany tebigaty Hoja Hydyr atanyn oyi hasaplap, ona ayratyn bir uly hormat bilen garapdyrlar. Umuman Koytendaglarynda her adimde diyen yaly tasinlikler gabat gelmek bilen, butin geris ayratyn bir keramatly mekan hokmunde duyulyar. Belki, dogrudan-da bu yerlere Hak nazar salandyr...

Kyrkgyz deresi Tebigat yadigarligi hasaplanylyar we Koytendag dowlet goraghanasynyn isgarleri tarapyndan goralyar. Bu yere Garassyz, baky Bitarap dowletimizin ahli kunjeklerinden we dasary yurtlardan syyahatcylar gelyarler. Peydalanylan edebiyatlar